EN IMAGES - Elles flottent au cœur des Cyclades et gagnent à être aussi connues que leurs célèbres voisines. Histoire, culture, art et gastronomie : Syros, la capitale de l'archipel et l'authentique Tinos bouillonnent. Entre la mer et le soleil, une belle escapade de fin d'été.
Source Le Figaro Magazine
Des petites maisons blanches se détachant sur une mer outrageusement bleue. Des paysages sculptés par les terrasses de culture et brûlés par le soleil l'été. Des criques sauvages et des plages quasiment vierges… Syros et Tinos sont bien des Cyclades! Mais leur destin particulier, marqué par les Francs et les Vénitiens du XIIIe au XVIIIe siècle, puis au siècle suivant par la guerre d'indépendance grecque, les distingue des autres îles de l'archipel.
Syros cache bien son jeu lorsqu'on arrive par la mer depuis Le Pirée. Rocailleuse, aride, presque inhabitée: longtemps, le navire longe une côte quasiment déserte quand soudain, au franchissement d'un cap, Ermoupolis, la ville d'Hermès, surgit. Construite en amphithéâtre, elle étend ses ailes sur deux collines d'où dégringolent les cubes couleur pastel des maisons. Le front de mer se partage entre la ville patricienne où les maisons néoclassiques rivalisent de beauté et, à bâbord, la ville industrieuse avec son chantier naval et ses grues qui transpercent le ciel. Pris par le tourbillon des passagers, on débarque éberlué sur le quai, entre le casino, les étals de loukoums, les tavernes et les bars branchés. Quelques pas suffisent pour être subjugué par la splendeur de la ville, surtout lorsque, au détour d'une ruelle, on débouche sur l'élégante place de l'hôtel de ville, haut lieu de la volta (promenade) du soir et des concerts en plein air, avec ses palmiers, ses arcades et son kiosque à musique.
Syros, c'est d'abord Ermoupolis, la capitale des Cyclades. A quai, on est immédiatement happé par le tumulte de la cité de 15 000 habitants. Comment une telle ville - la seule de l'archipel - a-t-elle pu voir le jour sur une si petite île (Syros ne fait que 84 kilomètres carrés)? Au début du XIXe siècle, il n'y avait rien à l'emplacement d'Ermoupolis, si ce n'est une plage, quelques cabanons et des marécages. Les habitants de l'île - essentiellement des paysans catholiques - vivaient haut perchés dans le village d'Ano Syros sous la protection des rois de France et à l'abri des pirates. L'île reste neutre quand la guerre d'indépendance éclate en 1821. Dans un pays à feu et à sang, les Grecs chassés d'Asie mineure ou de Chios par les Turcs viennent se réfugier sur Syros, subitement devenue un havre de paix. Les réfugiés ne tardent pas à découvrir que cette Cyclade, comme Délos dans l'Antiquité, a le pouvoir de se couvrir d'or: Syros possède un excellent port naturel au carrefour des voies maritimes entre Orient et Occident. Ermoupolis devient rapidement le premier port commercial de Grèce, le centre économique du pays. Un temps, elle sera proposée pour devenir la capitale du jeune royaume hellénique, jusqu'à ce qu'Athènes l'emporte. Devant le succès de leurs entreprises, les colons font appel aux meilleurs urbanistes et architectes d'Europe pour dessiner leur ville. C'est ainsi qu'Ermoupolis a surgi des flots avec ses places, ses institutions, ses quartiers résidentiels qui étonnent encore et donnent à cette île un parfum de capitale européenne.
La ville s'enorgueillit de sa vie culturelle. Juste au-dessus de la place de l'hôtel de ville, se dresse fièrement le théâtre Apollon, réplique en miniature de la Scala de Milan. Installé dans une loge tendue de velours rouge, quel plaisir d'écouter une cantatrice chanter Vivaldi sous les portraits peints en médaillon de Mozart, Dante et Rossini, Homère, Eschyle et Euripide. Au-delà du théâtre, commence la petite Venise des armateurs: face à la mer, le quartier Ta Vaporia aligne demeures de maître, balcons en fer forgé et colonnades. Discrètement, on s'échappe par une ruelle qui descend en escalier sous la somptueuse église Agios Nikolaos ; en contrebas, une plage offre la possibilité de se baigner dans une mer cristalline avec un point de vue envoûtant sur les élégantes maisons des armateurs léchées par l'écume.
C'est dans l'une de ces maisons que l'on posera ses valises en initié. Côté ville, l'hôtel Ploes se dresse à l'angle de la ravissante place Tsiropina. Quelques marches sous une verrière, et l'on pénètre dans une maison habitée, une maison qui a une âme. De profonds canapés en cuir, une bibliothèque d'histoire de l'art - une autre, dédiée à la littérature, se cache à l'étage -, des chambres qui ont chacune leur personnalité, la terrasse qui surplombe la mer, les petits déjeuners… tout est exquis. Par leur présence discrète, les propriétaires veillent aux moindres détails. Grands amateurs d'art et de voyages, les Athéniens Lia et Kostas Lorentzos ont accompli leur rêve d'ouvrir un petit hôtel sur une île. Par sa vitalité culturelle tout au long de l'année, Syros les a séduits. A raison d'une ou deux acquisitions par an, ils le décorent d'œuvres d'artistes grecs contemporains. Très vite, on se sent comme un membre de la famille avec l'envie d'y revenir et de se créer des habitudes.
Cette débauche de luxe et de raffinement qu'offre Ermoupolis ne rend que plus charmant le dépouillement tout cycladique d'Ano Syros, le bourg médiéval qui domine la ville. Accrochée à son éperon rocheux, l'ancienne capitale de l'île se protégeait ainsi des raids des pirates. Ses ruelles en escalier, ses passages voûtés, ses petites maisons qui s'imbriquent les unes dans les autres comme des maisons de poupée, semblent adorer l'église et le monastère bâtis telles des forteresses au sommet. En dégringolant les ruelles, on rejoint le musée Markos Vamvakaris, compositeur de rebetiko, cette musique lancinante née au début du XXe siècle dans les bas-fonds des ports. Sa chanson la plus connue célèbre son amour pour une jeune fille catholique de l'île. «J'ai dans le cœur une fièvre, une flamme, à croire que tu m'as ensorcelé, ma douce Franque de Syros.» Rêvant d'être abreuvé de caresses et de baisers sur la plage, le rebete lui promet un tour de l'île: «Je t'emmènerai voir Foinika, Parakopi, Galissa et Della Grazia, dussé-je en mourir.» Les villages évoqués dans cette chanson, où la haute bourgeoisie de l'île prenait autrefois ses quartiers l'été, sont aujourd'hui devenus de charmantes stations balnéaires ou des hameaux résidentiels à la campagne.
A un saut de puce de l'île urbanisée, Tinos offre un délicieux contraste. En descendant du navire, une madone éplorée se jette à genoux et embrasse le sol. Avec une ferveur toute religieuse, elle remonte ainsi l'avenue qui mène jusqu'à Panagia Evaggelistria, l'imposant sanctuaire de la Vierge situé sur les hauteurs du port. Sur le chemin, des boutiques débordent de cierges et d'icônes. En haut d'une volée de marches, une immense cour pavée de galets où trône la monumentale église. Tinos est considérée comme le Lourdes du monde orthodoxe. En 1822, en pleine guerre d'indépendance, la nonne Pélagie, du monastère orthodoxe de Kechrovouniou, eut une vision ; à l'emplacement qu'elle indiqua fut découverte une icône miraculeuse de Marie. C'est ainsi que le jeune Etat grec construisit son premier monument sur cette île majoritairement catholique, la plus riche et la plus peuplée des Cyclades. Tinos devint alors un haut lieu de pèlerinage, en particulier le 25 mars et le 15 août, lors des deux fêtes de la Mère de Dieu.
Mais l'île offre beaucoup plus que son culte marial. Il suffit de s'échapper du port pour succomber à ses paysages à la fois montagneux, doux et sereins, patiemment sculptés par l'homme. Partout, des terrasses cultivées dégringolent en gradins jusqu'à la mer. Tinos fut ainsi longtemps le potager d'Athènes. Aujourd'hui encore, ses artichauts sont recherchés pour leur délicatesse partout en Grèce. Maria Denekaria Vidali, la présidente de Komi, le principal village producteur de l'île, a créé, il y a dix ans, la Fête de l'artichaut en juin. Toutes les femmes sont mises à contribution pour cuisiner une trentaine de plats différents: le chardon est farci, pané, préparé en omelette, en soufflé et même en moussaka! Toute l'année, Tinos célèbre ses produits du terroir: miel, marc de raisin, câpres, fromages et saucisses parfumées au fenouil.
Pour Thierry Veyron, Tinos est un humble paradis, une île paysanne où la terre est généreuse. «Ici, la terre, c'est la vie: elle nourrit l'agneau, porte la vigne, donne le marbre. Alors que la mer faisait peur, puisqu'elle amenait les pirates et les Turcs.» Après avoir restauré un pigeonnier sur l'île, cet ancien conservateur de musée en France a démissionné pour se consacrer à sa passion. Il restaure patiemment d'autres maisons paysannes et organise des stages de distillation d'huiles essentielles: le patrimoine tant naturel que bâti n'a ainsi aucun secret pour lui. Il nous entraîne sur les sentiers de l'Exombourgo, la citadelle d'où les Vénitiens gouvernaient l'île. Sa position inexpugnable leur a permis de conserver Tinos jusqu'en 1714, soit deux siècles de plus que les autres Cyclades. D'après le botaniste français Joseph Pitton de Tournefort, qui a visité l'île en 1701, Borgo était une ville protégée par des murailles avec des bastions et quarante canons en bronze. Mais, à part une imposante église, une grande fontaine et quelques ruines, il n'en reste pas grand-chose aujourd'hui. Et pour cause: les Tiniotes ont construit les édifices du port avec les marbres et les pierres de la capitale vénitienne. Les villages qui entourent l'Exombourgo sont restés catholiques, comme Komi dans la vallée fertile de l'Agia, Xinara qui abrite le siège épiscopal, ou encore Loutra, minuscule village où se sont établis les Jésuites et les Ursulines. Pendant plus d'un siècle, entre 1862 et 1984, l'imposant couvent des Ursulines a dispensé une éducation française aux jeunes filles de bonne famille venant de toute la Grèce. Aujourd'hui, le couvent se visite comme un musée l'été tandis que, le reste de l'année, il accueille une école communale débordante de vie avec la cinquantaine d'enfants venus des villages alentour.
En dehors du catholicisme, les Vénitiens ont laissé un héritage qui fait toute la spécificité de l'île: des centaines de pigeonniers aux façades ouvragées comme de la dentelle hérissent la campagne. Du temps de leur tutelle, le droit d'en posséder était un privilège réservé à la noblesse locale. Quand les Vénitiens sont partis, tous ceux qui en avaient les moyens se sont construit un colombier, véritable signe extérieur de richesse autant que bien utile: l'édifice se révèle en effet prodigue en volailles et en engrais pour les sols. Une promenade dans la vallée de Tarambados est un enchantement: orangers, citronniers et peristerones d'où s'envolent pigeons et tourterelles.
A Koumaros, l'artiste Costas Tsoclis et sa femme Eleni ont acheté l'ancien couvent d'été des Ursulines. De Loutra, nonnes et pensionnaires montaient ici autrefois prendre le frais au pied de l'Exombourgo. Eleni Tsocli évoque «le coup de foudre et le mariage avec l'île dans la foulée», lorsqu'elle et son mari sont venus ici il y a une trentaine d'années. Ils habitent le village de Kambos, où un musée d'art moderne consacré au peintre de renommée internationale a redonné vie à l'école. Au creux de la colline de Koumaros, Costas et Eleni ont aménagé un théâtre en plein air. Le lieu est magique. Un chêne majestueux, vieux d'au moins 1 000 ans, tend ses branches noueuses au-dessus des gradins. Et puis, sur la scène en terre battue, il y a ce geste artistique de Costas Tsoclis: une immense colonne carrée tapissée de miroirs. Epurée, elle réfléchit la beauté de la nature et relie la terre au ciel. Après avoir écouté un concert sous les étoiles, le public ne veut plus partir, que ce soit de la musique classique jouée au piano ou la star grecque de la pop Maravayas, qui s'y est produite cet été.
Avec l'énergie qui la caractérise, leur fille, Maya Tsoclis, a repris le flambeau. Cette journaliste connue en Grèce a arpenté le monde pour son émission, «Travelling», consacrée au voyage. Mais c'est à Tinos et Athènes qu'elle a ses points d'ancrage. «En raison du culte de la Vierge, l'île a tardé à se développer sur le plan touristique, explique-t-elle. Son authenticité fait son succès aujourd'hui. Nous devons préserver Tinos, tout en adaptant l'île à son époque.» La journaliste s'est lancée dans un nouveau métier: avec son compagnon Alexandros Kouris, elle produit Nissos, la bière des Cyclades. La microbrasserie emploie dix personnes et remporte des prix internationaux se faisant, jusqu'en Australie, l'ambassadrice de l'île. Maya édite aussi Tama, un somptueux magazine gratuit dédié à Tinos. Pour réaliser un reportage sur le plus beau sentier de l'île, elle nous emmène du bourg agricole de Falatados jusqu'à la superbe plage vierge de Livada, aux galets multicolores et aux rochers de granit ronds. Au creux d'un vallon où l'eau abonde, le sentier dessert fermettes, chapelles et champs. La rivière, égayée de cascades, peuplée de tortues et canards, témoigne que Tinos portait bien son nom dans l'Antiquité: Ydroussa, qui signifie riche en eau.
Ile de la Vierge, île riche en eau, Tinos est aussi l'île d'Eole et du marbre. Sur la route qui mène à Pyrgos, le village des marbriers, des rafales de vent nous emportent. Le meltem souffle quasiment sans discontinuité en été. Un vent bénéfique, qui ébouriffe et nettoie tout, offrant des couleurs lumineuses au paysage et à la mer. Musées des techniques du marbre, école des beaux-arts, ateliers d'artistes, maison de Giannopoulis Chalepas, le plus grand sculpteur grec néoclassique: Pyrgos affiche son opulence. Dans le labyrinthe des ruelles, on ne tarde pas à trouver la merveilleuse place du village, ombragée par un immense platane. A côté de l'ostentatoire fontaine de marbre, on succombe à la spécialité locale: un galaktoboureko, un feuilleté à la crème saupoudré de cannelle. Le retour se fait par la route en balcon sur la mer. Juste en face, Syros semble flotter en apesanteur, au-dessus d'une mer rose et bleue qui se confond avec le ciel.
Transavia (08.92.05.88.88 ; www.transavia.com). Vols directs Paris-Mykonos. A partir de 251 € l'aller-retour. Puis, en bateau, compter 20 à 40 min de traversée vers Tinos et Syros. A partir de 10 €. Aegean Airlines ( www.aegeanair.com). Vols pour Syros via Athènes à partir de 230 € l'aller-retour au départ de Paris. On peut aussi atterrir à Athènes et prendre le bateau au Pirée pour Syros, à partir de 33 €, ou à Rafina pour Tinos à partir de 28 €, horaires des bateaux sur ; (www.gtp.gr).
Agence de voyages
Profil Voyages (00.30.21.03.23.94.82, www.profilvoyages.gr). Une petite agence tenue par une Française à Athènes pour un séjour sur mesure à partir de 980 € pour une semaine (7 nuits), avion compris.
Où dormir
A Syros. Hôtel Ploes (0030.22.81.07.93.60 ; www.hotelploes.gr). Une perle dans un écrin: au cœur de la petite Venise des armateurs, ce superbe bâtiment néoclassique abrite un hôtel rare. Un petit palace de 6 chambres et une suite seulement, toutes décorées avec goût par des propriétaires collectionneurs d'art. Service impeccable et petit déjeuner fabuleux. Accès privé à la mer en contrebas (transats en été). A partir de 150 €.
Xenon Apollonos, (0030.228.10.81.387,www.xenonapollonos.gr). Une adresse raffinée et confidentielle. Seulement 3 chambres dont 2 sont suspendues au-dessus de la mer. A partir de 120 €.
Pino di Loto (0030.22810 71504 ; www.pinodiloto.gr). Quatre grandes suites et un pool bar autour d'une piscine qui surplombe la mer. Une adresse romantique en balcon sur la baie de Kini. A partir de 180 €.
A Tinos. Diles & Renies (0030.22.83.02.61.46 ; www.tinosvillas.com). Au sud de l'île, un ensemble de 8 spacieuses villas jouissant d'une vue magnifique sur la mer et les îles de Délos et Rhénée. La lumière qui irradie de l'île d'Apollon a séduit Panos et Eleni, les jeunes propriétaires. Chaque villa est parfaitement équipée (barbecue sur la terrasse, nombreuses salles de bains…). Grande piscine avec pool bar. Plage à 15 min à pied en contrebas. A partir de 220 €.
Vega (0030.22.83.02.40.35, www.vegaapartments.gr). A 2 km du port, un petit complexe cycladique de 7 appartements au style doux et contemporain. Piscine à débordement. A partir de 60 €.
A Loutra et Skalatados. A louer (www.maisondeloutra.fr et www.maisondeskalados.fr): 2 charmantes et authentiques maisons de village avec tout le confort moderne. A partir de 500 € la semaine.
Bonnes tables
A Syros.
Sta Vaporia, Ermoupolis, derrière l'église Agios Nikolaos (0030.22.81.07.64.86), pour le cadre et la vue sur les maisons des armateurs léchées par les vagues. Autour de 20 €.
Iliovasilema, plage de Galissas,(0030.22.81.04.33.25). Cuisine créative à base de produits des Cyclades. On a aimé les petites pâtes aux oursins et fruits de mer et le chevreau à la purée de fève locale cuit sous vide. Autour de 25 €.
Ambela, plage d'Ambela, (0030.22.81.04.51.10,www.ambela.gr). Une sympathique taverne sur une plage tranquille. Des plats cuisinés avec une pointe d'originalité comme le calamar au vin et au gingembre. Autour de 15 €.
Allou Gialou, port de Kini (0030.22.81.07.11.96). Une terrasse qui s'avance sur la mer, une cuisine raffinée et un cadre branché. Spécialités de poissons, coquillages et crustacés. Autour de 30 €.
A Tinos.
Tarsanas, sur le port, (0030.22.83.02.46.67). A l'emplacement de l'ancien chantier naval, le chef sert des plats cuisinés à la minute comme les crevettes flambées à l'ouzo ou le risotto aux fruits de mer. Autour de 20 €.
To Thalassaki, Ormos Ysternion (0030.22.83.03.13.66). Cette taverne gourmande posée au bout du monde est l'une des plus réputées des Cyclades. Au bord de l'eau, on y savoure la cuisine créative d'Antonia et Aris. Poissons, tarama, salades colorées: à base de produits du terroir, les plats sont aussi beaux à voir que bons en bouche. Autour de 30 €.
Microbrasserie Nissos (0030.22.83.02.63.33 ; www.nissosbeer.com). Visite sur rendez-vous. Une pilsener micro-filtrée, mariant l'amertume du houblon et la douceur du malt.
A lire
Iles grecques, les Cyclades et Athènes, de Maud Vidal-Naquet, Guide Evasion Hachette, 15,90 €. Excellentes cartes de randonnée Syros et Tinos, Editions Anavasi (www.anavasi.gr).
A visiter
Trois musées à ne pas manquer:
A Syros, le musée de l'industrie d'Ermoupolis (www.ketepo.gr/en/) retrace l'histoire passionnante de la ville.
A Tinos, le musée de l'artiste contemporain Costas Tsoclis(Facebook: Tsoclis museum) dans le village de Kampos et le musée des techniques du marbre à Pyrgos.
Η παραδοσιακή Αρχιτεκτονική της Τήνου αποτελεί μια ξεχωριστή και μοναδική ενότητα παραδοσιακής κατοικίας στο Αιγαίο, επηρεαζόμενη από το μικροπεριβάλλον και το ιστορικό της υπόβαθρο. Το κλίμα, το έδαφος και τα δομικά υλικά, η ασχολία των κατοίκων, τα ήθη και τα έθιμα, αποτελούν τους παράγοντες που συντέλεσαν στον τρόπο οικοδόμηση του νησιού, από τα αρχαία ακόμα χρόνια.
Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική χαρακτηρίζεται εκείνη που έχει επικρατήσει σ’ ένα τόπο και που αποτελεί αναπόσπαστο μέρος και ισότιμο τμήμα της ιστορίας και της εξέλιξης του. Κινείται παράλληλα με την οικονομία και την κοινωνία, αντικατοπτρίζοντας και αναβιώνοντας τον τρόπο ζωής, τα ήθη και τα έθιμα ενός λαού.
Η μελέτη της παραδοσιακής Αρχιτεκτονικής της Τήνου είναι σημαντική, τόσο για τη διάσωση της τυπολογίας της παραδοσιακής κατοικίας και των οικιστικών συνόλων, όσο και για τη γνώση και κατανόηση της παράλληλης και αδιαίρετης πορείας της ιστορίας και της κοινωνίας. Αποτέλεσε και αποτελεί πεδίο θαυμασμού και επιστημονικής έρευνας, διότι σε κάθε σημείο της κρύβονται θησαυροί γνώσεων και πολιτισμού, μεταφέρονται μηνύματα και πληροφορίες ανά τους αιώνες.
Γενικές Αρχιτεκτονικές αρχές.
Όταν το 1715 οι Βενετοί έφυγαν από την Τήνο, καταστρέφοντας το κάστρο του Εξωμβούργου, λόγω των όρων της συμφωνίας παράδοσης του νησιού στους Τούρκους, οι κάτοικοί του κατέβηκαν στο λιμάνι και προσαρμόστηκαν στις νέες συνθήκες ζωής. Τα νέα σπίτια χτίζονταν από Τηνιακούς μαστόρους διατηρώντας ατόφιο τον παραδοσιακό αρχιτεκτονικό ρυθμό του, χρησιμοποιώντας τα ίδια υλικά και την ίδια μέθοδο. Ανάλογα με την κοινωνική κατάσταση του ιδιοκτήτη, χαρακτηρίζονται ως λαϊκά, νοικοκυρόσπιτα και αρχοντικά. Η διάκριση στηρίζεται στο μέγεθος, στη πολλαπλότητα των χώρων, στον εξωτερικό και εσωτερικό εξοπλισμό και διάκοσμο.
Κτίριο στη Χώρα της Τήνου.
Στον εξώστη τοξοστοιχίες Βενετσιάνικου ρυθμού.
Αρχιτεκτονικές επιδράσεις από τη Ενετική παραμονή αιώνων δεν κληρονομήθηκαν. Μόνο μετρημένα σπίτια τη θυμίζουν, όπου οι μαρμάρινες κολώνες, στόλιζαν τις προσόψεις των κατοικιών του 18ου αιώνα. Άλλες στολίζουν αυλές, σχηματίζοντας Βενετσιάνικες τοξοστοιχίες, τις λότζιες.
Η Τουρκική κατοχή στην Τήνο, αν και κράτησε περίπου έναν αιώνα (1715-1821), δεν άφησε αρχιτεκτονικά ίχνη. Το θετικό στοιχείο από την περίοδο της Τουρκοκρατίας είναι ότι αναπτύχθηκαν οι οικισμοί.
Όταν ο νεοκλασικός αρχιτεκτονικός ρυθμός εισέβαλε στην ελεύθερη Ελλάδα, ταξίδεψε στις επαρχίες και έφτασε στη Χώρα και στα χωριά της Τήνου, ιδιαίτερα στα πιο εύπορα, αφήνοντας, όμως, λιγοστά ορατά δείγματα. Ίσως η επιρροή να ήταν μεγαλύτερη, αλλά σβήστηκε στο πέρασμα των χρόνων.
Το Τηνιακό χωριό, ως οντότητα, άρχισε να αναπτύσσεται στα τέλη του 17ου αιώνα (στο τέλος της Ενετοκρατίας και στις αρχές της Τουρκοκρατίας), διατηρώντας όμως τον παλαιό μεσαιωνικό πυρήνα του. Τα περισσότερα χωριά έχουν κτιστεί τους πρώτους μεσαιωνικούς αιώνες, αν όχι και τους τελευταίους Βυζαντινούς. Επειδή είναι χτισμένα σε απότομες και δύσβατες πλαγιές, κανένα σχεδόν δεν έχει κυκλικό περίγραμμα. Τα περισσότερα έχουν γραμμική διάταξη, ακολουθώντας τις υψομετρικές καμπύλες.
Τα χωριά με γραμμική διάταξη έχουν όλα κοινά χαρακτηριστικά, όπως η Κώμη, ο Αρνάδος, το Αγάπη κλπ. Ο μοναδικός δρόμος που τα διασχίζει, από τη μια άκρη ως την άλλη, είναι ευθύγραμμος, στενός, ακολουθεί την κλίση του εδάφους και αποτελεί τον κύριο άξονά του. Στις δύο πλευρές του δρόμου είναι χτισμένα σπίτια σφιχτά το ένα δίπλα στο άλλο. Πολλές φορές ο δρόμος περνά κάτω από τα σπίτια και τις αυλές σχηματίζοντας διαβατικά. Δεν είναι ορατά και διαχωρισμένα τα όριά του, με αποτέλεσμα ο κοινόχρηστος και ο ιδιωτικός χώρος να βρίσκονται σε συνεχή διάλογο και να εισχωρεί ο ένας μέσα στον άλλο.
Αρνάδος. Η Τήνος από ψηλά
Αγάπη. Η Τήνος από ψηλά
Κατοικίες και δρόμος στο Σκλαβοχωριό
Διαβατικό στον Τριπόταμο
Η προσπάθεια για άμυνα και εξοικονόμηση χώρου είναι ολοφάνερη στην κάτοψη των σπιτιών και των χωριών, καθώς τα δώματά τους αποτελούν μια βαθμιδωτή συνέχεια από τη μια άκρη του χωριού ως την άλλη. Όμως, κατορθώνουν όλα τα σπίτια χτισμένα αμφιθεατρικά, να έχουν στραμμένη την πρόσοψη τους στον καλύτερο προσανατολισμό και να αποφεύγουν τον Βόρειο άνεμο.
Ο προσανατολισμός των οικισμών, προς τη μεσημβρία, με κλιμακωτή διάταξη των κτιρίων και με αλληλοεπίθεση των όγκων, συντελεί στο να προσφέρονται στον ήλιο μεγαλύτερες επιφάνειες προβολής. Επειδή όσο περισσότερο είναι εκτεθειμένο το κτίριο στους ανέμους, τόσο μεγαλύτερες είναι οι θερμικές του απώλειες, τοποθετούνται το ένα δίπλα στο άλλο ή το ένα κάτω από το άλλο, έτσι ώστε να ελαττώνεται η συνολική εξωτερική επιφάνεια, από την οποία γίνεται η μεταβίβαση της θερμότητας από το εξωτερικό περιβάλλον στο εσωτερικό του κτιρίου.
Κατώι στον Χατζηράδο
Η κλίση του εδάφους είναι σημαντικός παράγοντας της κτιριακής διαμόρφωσης των σπιτιών, που τα προσαρμόζει σε ισόγεια και σε διώροφα. Τα περισσότερα είναι στενομέτωπα, όπως το απαιτεί η στενότητα του χώρου. Στη σάλα, η οποία είναι το μεγαλύτερο και φωτεινότερο δωμάτιο γινόταν η εκτροφή μεταξοσκώληκα από την εποχή της Ενετοκρατίας και στην Τουρκοκρατία έως το 1850 περίπου, όπου η ασθένεια των μεταξοσκωλήκων οδήγησε στη καταστροφή της βιοτεχνίας. Τα περισσότερα, όμως, σπίτια ήταν διώροφα. Οι βοηθητικοί χώροι ενσωματώθηκαν στο κατώι, ενώ η σάλα και τα δωμάτια με την κουζίνα ανέβηκαν στο ανώι. Το κατώι ήταν απαραίτητο στα Τηνιακά σπίτια. Εκεί φύλαγαν τις σοδειές μέσα σε μεγάλα πιθάρια και εκεί έμεναν και τα οικόσιτα ζώα (το φρουριακό χωριό δεν είχε χώρο για υπαίθριες αυλές). Ήταν προσιτό ή από την κεντρική είσοδο του σπιτιού ή απευθείας από το δρόμο. Πολλές φορές η αποθήκη επικοινωνούσε με το μαγειρείο με ξύλινη εσωτερική σκάλα, που έβγαινε σε καταπακτή, τη γκλαβανή. Οι χώροι ξεχωρίζουν συνήθως με ένα βόλτο που στηρίζει και την οροφή του κατωγιού.
Γκτούντος σε κατοικία στο Σκλαβοχωριό
Πολλές φορές στα σπίτια των οικισμών βρίσκουμε τον «γκτούντο» ή «υνταγό» ή «κουντούντους». Η λέξη «γκτούντος» προέρχεται από παράφραση της λατινικής λέξης «aquaeductus», που σημαίνει οδηγός νερού. Για να αποφευχθεί η υγρασία στους υπόγειους χώρους δεν κτίζονται οι τοίχοι των θεμελίων σε επαφή με το σκαμμένο χώμα, αλλά πιο μακριά αφήνοντας, έτσι, ένα κενό ανάμεσά τους. Πρόκειται για ένα χαντάκι, άλλοτε ντυμένο με σχιστόπλακες, άλλοτε παραμένει ανοικτό, και περιβάλλει το σπίτι και το προστατεύει από τα νερά της βροχής. Εκτός όμως από αυτή τη χρήση, οι χωρικοί έβαζαν εκεί το κοπάδι τους για να το προστατέψουν από κλοπές και από τις καιρικές συνθήκες. Παράλληλα το χειμώνα εκμεταλλευόταν τη θερμότητα που εξέπεμπαν τα σώματα των ζώων και η οποία δημιουργούσε μια θερμομονωτική ζώνη.
-------------------------------- ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Λαογραφία. Τόμος Λ. Το σπίτι του Ν. Γύζη στο Σκλαβοχώρι Τήνου- Αλ. Φλωράκης- Αθήνα 1975 2. Η Μεσαιωνική Τήνος. – Γ. Δώριζας. Αθήνα 1976 3. Η Τήνος επί Τουρκοκρατίας και κατά τον αγώνα του 1821. .- Γ. Δώριζας. Αθήνα 1978. 4. Ελληνική παραδοσιακή Αρχιτεκτονική. Τήνος. – Αγγελική Χαριτωνίδου - εκδ. ΜΕΛΙΣΣΑ 5. Διεθνής και τοπική αρχιτεκτονική. Κλίμα και τέχνη. –Γ. Λυγίζος 6. Το παραδοσιακό σπίτι στο αιγαίο. –Κων/νος Σ. Παπαιωάννου, Αικατ. Δημητσάντου-Κρεμέζη, Μαρία Φινέ. –εκδ. ΙΔΡΥΜΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΙ ΕΦΗΣ ΜΙΧΕΛΗ. –Αθήνα 2001 7. Εισαγωγή στην αιγαιοπελαγίτικη αρχιτεκτονική. –Δ. Β. Βασιλειάδης. –Αθήνα 1955 8. Το Ελληνικό λαϊκό σπίτι –Π. Μιχελή –εκδ. Ε.Μ.Π 9. Οι αγροτικές κατοικίες στην εξωμερά της Τήνου. –εκδ. ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΤΒΑ –Μάχη Καραλή -Αθήνα 2002 10. Το Ελληνικό παραδοσιακό σπίτι. - Κων/νος Σ. Παπαιωάννου - εκδ. Ε.Μ.Π 11. Οικόσημα της Τήνου – Αλέκος Φλωράκης –εκδ ΕΡΙΝΝΗ 12. Οδοιπορία στις μορφές και το ύφος του Ελληνικού χώρου. –Δ. Βασιλειάδης –Αθήνα 1979. 13. Man Climate and Architecture. –εκδ. ELSEVIER ARCHITECTURAL SCIENCE SERIES –B. Givoni 14. Design with the Climate. Bioclimatic approach to architectural regionalism. –εκδ. PRINCETON, UNIVERSITY PRESS –Victor Olgyay
Κατανομή της δόμησης στο νησί. Χωροθέτηση των οικισμών. Αν παρατηρήσουμε τις περιοχές του νησιού στις οποίες υπάρχουν οικισμοί, διαπιστώνουμε πως μεγαλύτερη συγκέντρωση υπάρχει στο ηπειρωτικό μέρος του. Η παραλιακή πόλη και πρωτεύουσα της Τήνου με την έναρξη της Βενετοκρατίας, επειδή δεν παρείχε ασφάλεια από τις εχθρικές επιδρομές, μεταφέρθηκε στην ανατολική πλευρά του βουνού Εξωμβούργου, που έγινε απόρθητο φρούριο εξαιτίας της φυσικής του κατασκευής και της οχύρωσής του.
Συγκέντρωση των χωριών στο ηπειρωτικό μέρος του νησιού. Διακρίνονται τα χωριά Κουμάρος, Βωλάξ έως και η Περάστρα και η Κώμη στο βάθος
Το Εξώμβουργο πήρε την ονομασία του από τη λατινική λέξη “Sobborgo” που σημαίνει υπόπυργος ή προάστιο. Το καθεαυτό Εξώμβουργο ήταν ο ανοχύρωτος οικισμός έξω από την οχυρωμένη πολιτεία. Κατ’ επέκταση πήρε την ονομασία του όλο το βουνό. Το κάστρο ονομαζόταν Αγ. Ελένη, από την ομώνυμη καθολική εκκλησία. Πρέπει να κτίσθηκε αμέσως μετά την κατάληψη, μέσα στον 13ο αιώνα. Ο Αλ. Λαγουρός στην «Ιστορία της Τήνου» αναφέρει τη χρονολογία 1258, βασιζόμενος σε παλιά μαρτυρία. Η παραλιακή πόλη παρέμεινε μικρός οικισμός με λιγοστούς κατοίκους αλιείς και ναυτικούς.
Γύρω από το Εξώμβουργο είχαν οικοδομηθεί τα περισσότερα χωριά της Τήνου όπως:
1) Δυτικά, το Σμαρδάκιτο, ο Κάμπος, ο Ταραμπάδος, η Μεσαριά (ερειπωμένο), η Ξυνάρα, ο Καράδος (ερειπωμένο), ο Απεργάδος (ερειπωμένο), ο Χατζηράδος.
2) Νότια, ο Κτικάδος, η Σμουρδιά (ερειπωμένο), ο Σγαλάδος (ερειπωμένο), ο Τριπόταμος, ο Σμπεράδος, ο Ναζάδος (ερειπωμένο)
3) Ανατολικά, ο Μουντάδος, ο Αρνάδος, ο Τριαντάρος, τα δυο Χωριά, τα δυο Καστέλια (ερειπωμένο), ο Τζάδος, η Μέση, ο Κέχρος, ο Φαλατάδος, ο Καθλικάρος, ο Βλασάδος, η Στενή, η Μουσλού και η Ποταμιά.
4) Βόρεια, ο Κουμάρος, τα Λουτρά, η Βολάξ, ο Κρόκος, τα Μοναστήρια, ο Σκαλάδος, η Περάστρα, η Κώμη, η Αγάπη, το Σκλαβοχωριό, τα Κελλιά, ο Καρκάδος, η Αετοφωλιά, το Κάτω κλείσμα και ο Παρλάς (ερειπωμένο).
Δυο χωριά - Τριαντάρος. Χτισμένα στην πλαγιά του βουνού με νότιο προσανατολισμό
Καρδιανή. Σκαρφαλωμένη στην πλαγιά.
Έχτιζαν σε περιοχές δύσκολα προσιτές με μικρούς όγκους κτισμάτων, πυκνά δομημένους και με τέτοιο τρόπο ώστε να μην είναι θεατές από απόσταση. Σε αυτό βοηθούσε και η χρήση του τοπικού σχιστολιθικού πετρώματος.
Ρέμα ανάμεσα σε Μπερδεμιάρο και Τριαντάρο
Στη χωροθέτηση των οικισμών λαμβάνονταν υπ’ όψη η καλή τοποθέτησή τους, ως προς τον ήλιο και τους ανέμους που επικρατούν, πετυχαίνοντας καλό ηλιασμό και αερισμό και βέλτιστη ένταξή τους στο τοπίο, αξιοποιώντας το ανάγλυφο του εδάφους.
Το νερό ήταν σπάνιο γι αυτό πολύτιμο. Για να μπορέσουν οι κάτοικοι να το χρησιμοποιήσουν (στις καλλιέργειες, στο σπίτι...) έχτιζαν κοντά σε ρεματιές, σε πηγές ή σε περάσματα νερού. Επειδή οι περιοχές, όπου υπάρχει νερό είναι πιο γόνιμες, είναι φυσικό να χρησιμοποιούνται και ως καλλιεργήσιμες εκτάσεις, οικοδομώντας τα χωριά στις παρυφές των βουνών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η πεδιάδα Κώμης - Καλλονής, που είναι ένα από τα εύφορα μέρη της Τήνου, η οποία περικλείεται από πολλούς οικισμούς, Κώμη, Περάστρα, Κάτω Κλείσμα, Καλλονή, έως και την Αετοφωλιά κλπ.
Η λειτουργική διάρθρωση των εσωτερικών χώρων του κτιρίου.
Μετά τη γενική τοποθέτηση – χωροθέτηση των οικισμών θα αναλυθεί, έστω λίγο γρήγορα, η μονάδα, η παραδοσιακή κατοικία.
Αγροτικό κτίσμα - "κελί"
Κατασκευή δώματος με το σύστημα της εκφοράς
Ο απλούστερος τύπος σπιτιού στο νησί είναι το απλό μακρινάρι, το ισόγειο, το μονόχωρο, που συνδυάζει την κατασκευή του δώματος με διεύρυνση προς τα πάνω των τοίχων με το σύστημα της εκφοράς ή επεξοχής. Πρόκειται για στοιχειώδη μορφή κατοικίας, μικρής, με υποτυπώδη ανοίγματα και πλάτος τόσο, όσο το άνοιγμα της στέγης, ώστε να γεφυρώνεται με μακριές σχιστόπλακες, τα στεγάδια. Συχνά δε ο μακρόστενος χώρος της κάμπτεται σε σχήματα Γ και Π. Η μικρή αυτή κατοικία, ήταν το κατάλυμα, το σπίτι, συνδυασμένο με χώρους πού στεγάζουν όλες τις επιμέρους δραστηριότητές του: το στάβλισμα των ζώων (αβοίδοστο, περιστεριώνας, κ.α.), την επεξεργασία των καρπών (αλώνι, πατητήρι, ρακιζιό, κ.α.), την αποθήκευση της σοδειάς (αποθήκη, αχυρώνας, κ.α.). Όλα αυτά δηλαδή πού συνθέτουν την αγροτική κατοικία.
Καμαρόσπιτο στον Αρνάδο
Όμως, ο τύπος του κτίσματος που επικράτησε στην Τήνο είναι ο τύπος του σπιτιού με την καμάρα στον κεντρικό χώρο, το λεγόμενο καμαρόσπιτο, ένας από τους πιο εξελιγμένους τύπους κατοικίας της νησιώτικης παράδοσης, που εμφανίζεται σε πολλές παραλλαγές. Το εσωτερικό των κατοικιών χωρίζεται από τη καμάρα, ή τόξο, ή βόλτο σε δύο ζώνες, τη μπροστινή και την πίσω. Στις πλευρές στήριξης του τόξου δημιουργούνται κόγχες, εσοχές, οι οποίες χρησιμοποιούνται ως χώροι ύπνου, τραπεζαρίας, καθιστικού κλπ.
Το απλό καμαρόσπιτο συναντάται σε αγροτικές περιοχές και είναι κατά κανόνα μικρό. Συχνά δε, συνοδεύεται από άλλες ιδιοτυπίες, η πιο χαρακτηριστική από τις οποίες είναι η δημιουργία μικρού υπόστεγου χώρου εμπρός, πλάι από την είσοδο, για τη στέγαση της υπαίθριας κουζίνας, καθώς και η αντικατάσταση του τόξου της καμάρας στο εσωτερικό με μεσοδόκι.
Μέσα στους οικισμούς, τα καμαρόσπιτα είναι μεγαλύτερα και καλοσχηματισμένα με μεγάλη καμάρα, συνήθως ελαφρά πλατυμέτωπα, διώροφα με βεράντα εμπρός, και με πρόσοψη συμμετρικά διαμορφωμένη. Οι τύποι των κατοικιών που καταγράφονται μέσα στους οικισμούς είναι:
α) εκείνοι που διαθέτουν πρόσθετους χώρους στο πίσω μέρος της σάλας, με τη μορφή ενός ζεύγους δίδυμων δωματίων, β) εκείνοι που διαθέτουν δωμάτια στο πίσω μέρος και στο ένα πλάι της σάλας σε μορφή Γ και γ) εκείνοι που τα δωμάτια είναι διατεταγμένα γύρω από τη σάλα και στο πίσω μέρος και στα πλάγιά της.
δ) Σε μερικά σπίτια με σάλα είναι γνωστή και η αμφίπλευρη διάταξη των ίδιων δωματίων, δηλαδή στα δύο πλάγια μόνο του κεντρικού χώρου και μάλιστα συμμετρικά μεταξύ τους, αλλά όχι στο βάθος του, πράγμα που υποδηλώνει νεοκλασικές επιδράσεις. Σημειώνεται ότι ορισμένα από τα μεγάλα σπίτια του τύπου αυτού, που διακρίνονται για την επιμελημένη κατασκευή τους, θεωρούνται αρχοντικά.
Ενδεικτική Τυπολογία παραδοσιακών κατοικιών
Γεφύρωση μικρού ανοίγματος και δημιουργία κόγχης σε κατοικία στον Αρνάδο
Η διάρθρωση των δωματίων είναι απλή και συνάμα σοφή. Η απλότητα πηγάζει από τον ορθολογικό τρόπο δόμησης, καθώς επίσης και από τη κατασκευαστική ευκολία. Ο τρόπος στέγασης, με την κατασκευή του δώματος, οδηγούσε τους τεχνίτες στην γεφύρωση μικρών ανοιγμάτων και συνεπώς στη δημιουργία μικρών χώρων.
Μόνο η σάλα ξεχώριζε, τόσο σε μέγεθος όσο και σε ύψος. Ήταν το πιο μεγάλο, ευάερο και ευήλιο δωμάτιο του Τηνιακού σπιτιού. Η μεγάλη διάστασή της δομούνταν με τη χρήση του βόλτου. Πρακτικά διπλασιάζονταν το μέγεθός της, αφού έδινε την κατασκευαστική δυνατότητα γεφύρωσης και στέγασης δύο συνεχόμενων χώρων, χωρίς να παρεμβάλλεται τοίχος. Οι σάλες είχαν οικοδομηθεί και διαρρυθμιστεί ώστε να καθίστανται κατάλληλες για την πρώτη φάση εκτροφής του μεταξοσκώληκα. Ο γεωργός τοποθετούσε στη οροφή της σάλας καλαμωτές. Στις καλαμωτές άπλωναν μωρεόφυλλα και έριχναν σπόρους μετάξι. Υπό την επίδραση της ανοιξιάτικης θερμότητας γίνονταν η εκκόλαψη μικρών σκουληκιών που τρέφονταν από τα μωρεόφυλλα.
Σάλα με μεγάλο ύψος σε κατοικία στην Κώμη
Αντίθετα, η κάμαρη έχει συνήθως πολύ μικρές διαστάσεις και μικρό ύψος. Πολλές φορές έχει ένα πολύ μικρό παράθυρο ενώ άλλες δεν έχει καθόλου. Στις σκοτεινές κάμαρες γίνονταν η δεύτερη φάση εκτροφής μεταξοσκωλήκων που απαιτούσε σκοτάδι και υγρασία.
Κατοικία στην Κώμη. Ξεχωρίζει ο όγκος, το ύψος της σάλας και η κουζίνα που επικοινωνεί με την αυλή
Ένα από τα δωμάτια, συνήθως εκείνο που γειτνιάζει ή επικοινωνεί με την αυλή, είναι η κουζίνα. Αυτός ο ξεχωριστός χώρος της προετοιμασίας του φαγητού αποτελεί ταυτόχρονα και χώρο διημέρευσης. Η ύπαρξη, η θέση, το μέγεθος και το σχήμα της εστίας, με τις παραεστιές, φανερώνει την οικονομική άνεση των ιδιοκτητών και την εξέλιξη της κοινωνίας. Οι παραεστιές είναι οι κόγχες που ανάβει η φωτιά και πατούν πάνω σε μια μεγάλη σχιστολιθική πλάκα Κάτω από αυτή ο χώρος παραμένει κενός για τη φύλαξη καυσόξυλων. Πάνω από το τζάκι, την εστία ανεβαίνει ο κάπασος, που καταλήγει στο δώμα.
Από ένστικτο ή από εμπειρία τα βόρεια δωμάτια, δεν είχαν μεγάλα ανοίγματα και έπαιζαν περισσότερο το ρόλο των χώρων ανάσχεσης του ψυχρού αέρα οι οποίοι βελτιώνουν το εσώκλιμα στους κύριους χώρους ζωής, τη σάλα και την κουζίνα. Το μέγεθος, η εσωτερική διάρθρωση της κατοικίας, και ο αριθμός των ατόμων της οικογένειας μεγάλος ήταν τέτοιος, ώστε να μην αφήνει περιθώρια αχρησιμοποίητου δωματίου, έστω και βορινού.
Εστία με παραεστιές, σε κατοικία στον Τριπόταμο
Μικρό παράθυρο σε βορινό παράθυρο σε κατοικία στην Κώμη
-------------------------------- ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Λαογραφία. Τόμος Λ. Το σπίτι του Ν. Γύζη στο Σκλαβοχώρι Τήνου- Αλ. Φλωράκης- Αθήνα 1975 2. Η Μεσαιωνική Τήνος. – Γ. Δώριζας. Αθήνα 1976 3. Η Τήνος επί Τουρκοκρατίας και κατά τον αγώνα του 1821. .- Γ. Δώριζας. Αθήνα 1978. 4. Ελληνική παραδοσιακή Αρχιτεκτονική. Τήνος. – Αγγελική Χαριτωνίδου - εκδ. ΜΕΛΙΣΣΑ 5. Διεθνής και τοπική αρχιτεκτονική. Κλίμα και τέχνη. –Γ. Λυγίζος 6. Το παραδοσιακό σπίτι στο αιγαίο. –Κων/νος Σ. Παπαιωάννου, Αικατ. Δημητσάντου-Κρεμέζη, Μαρία Φινέ. –εκδ. ΙΔΡΥΜΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΙ ΕΦΗΣ ΜΙΧΕΛΗ. –Αθήνα 2001 7. Εισαγωγή στην αιγαιοπελαγίτικη αρχιτεκτονική. –Δ. Β. Βασιλειάδης. –Αθήνα 1955 8. Το Ελληνικό λαϊκό σπίτι –Π. Μιχελή –εκδ. Ε.Μ.Π 9. Οι αγροτικές κατοικίες στην εξωμερά της Τήνου. –εκδ. ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΤΒΑ –Μάχη Καραλή -Αθήνα 2002 10. Το Ελληνικό παραδοσιακό σπίτι. - Κων/νος Σ. Παπαιωάννου - εκδ. Ε.Μ.Π 11. Οικόσημα της Τήνου – Αλέκος Φλωράκης –εκδ ΕΡΙΝΝΗ 12. Οδοιπορία στις μορφές και το ύφος του Ελληνικού χώρου. –Δ. Βασιλειάδης –Αθήνα 1979. 13. Man Climate and Architecture. –εκδ. ELSEVIER ARCHITECTURAL SCIENCE SERIES –B. Givoni 14. Design with the Climate. Bioclimatic approach to architectural regionalism. –εκδ. PRINCETON, UNIVERSITY PRESS –Victor Olgyay
Ο λόφος του Εξώμβουργου, ύψους 640 μέτρων, δεσπόζει στο νησί, καθώς φαίνεται από μακριά σε σχεδόν όλες τις διαδρομές που το διασχίζουν.
ΕΤΙΚΕΤΕΣ:
Μια άσπρη πεταλούδα από αυτές με τα μεγάλα φτερά, τις μαύρες γραμμές και το πέταγμα που αφήνεται απαλά στη φορά του αέρα μας οδηγούσε. Φάνηκε στα πρώτα βήματα της ανάβασής μας στο Εξώμβουργο έξω από τον καθολικό ναό της Ιεράς Καρδίας όπου επικρατούσε απόλυτη ησυχία. Φτάσαμε αργά το μεσημέρι στον εντυπωσιακό αυτό λόφο της Τήνου, ύψους 640 μέτρων που δεσπόζει στο νησί, καθώς φαίνεται από μακριά σε σχεδόν όλες τις διαδρομές που θα πάρεις διασχίζοντάς το, μέχρι και από το πλοίο καθώς πλησιάζεις.
«Οταν φυσάει δεν μπορείς να σταθείς από τον αέρα» μας ενημέρωσαν φίλοι μας, όμως εμείς σταθήκαμε τυχεροί, σπάνιο γεγονός η άπνοια στην Τήνο το καλοκαίρι.
Από τον ναό της Ιεράς Καρδίας ξεκινάει ένα ανώμαλο πλακόστρωτο μονοπάτι που γίνεται αρκετά απόκρημνο καθώς θα φτάνετε στην κορυφή του Εξωμβούργου. Σε κάποια σημεία τα ερείπια σου πυροδοτούν τη φαντασία για το πώς μπορεί να ήταν το οχυρό που χτίστηκε κατά την εποχή της Ενετοκρατίας. Από τους Ενετούς εξάλλου πήρε το όνομά του, καθώς «Μπουργκ» ονομαζόταν η περίκλειστη σε τείχη ευρωπαϊκή μεσαιωνική πόλη.
Ψηλά στην κορυφή η θέα είναι πραγματικά εντυπωσιακή, ιλιγγιώδης θα την περιέγραφα αφού το βλέμμα απλώνεται μέχρι και τη Σαντορίνη την ίδια ώρα που εσύ στέκεσαι σε ένα πολύ στενό κομμάτι γης... Στη θέση του σταυρού που υπάρχει σήμερα λέγεται πως στεκόταν εκκλησία αφιερωμένη στην Αγία Ελένη.
Κάπου την ώρα που ατενίζαμε επιφυλακτικά τη θέα (λόγω μικρής υψοφοβίας) εμφανίστηκε ξανά η άσπρη πεταλούδα αυτή τη φορά με σύντροφο μια δίδυμη αδελφή της. Εκαναν μαζί έναν κύκλο γύρω μας και ύστερα σαν να μας έδειχναν τον δρόμο της επιστροφής άρχισαν να κατηφορίζουν πετώντας.
Περιέργως μας οδήγησαν όχι κάπου κοντά αλλά στην άλλη άκρη του νησιού εκεί που πια το Εξώμβουργο ήταν μια ανάμνηση, ένα τοπίο μυθικό, βγαλμένο από τα όνειρα ή τα παραμύθια.
Στον Πύργο λοιπόν με στάσεις στην Καρδιανή και στα Υστέρνια, μια διαδρομή που σου δίνει τη δυνατότητα να απολαύσεις την ομορφιά της Τήνου. Η άσπρη πεταλούδα φάνηκε εκεί που νομίζαμε πως θα είχε ακολουθήσει πια τον δικό της δρόμο. Κι όμως προτίμησε να μας καλωσορίσει στην γνωστή πλατεία στον Πύργο γύρω από τον πλάτανο με λεμονόπιτα, γαλακτομπούρεκο και παγωτό.
Ο Πύργος όπως το Εξώμβουργο έχει πάρει το όνομά του από τον παλιό βενετσιάνικο πύργο ο οποίος υπήρχε στην περιοχή και αναφέρεται σε έγγραφα του 16ου αιώνα. Να ήταν αυτή λοιπόν η σύνδεση μεταξύ τους, ο λόγος που βρεθήκαμε μέχρι εδώ αναζητώντας κάτι; Δεν ήταν η πρώτη φορά που επισκεπτόμασταν τον Πύργο, έτσι μια βόλτα στα σοκάκια στις νέες εκθέσεις των γκαλερί ήταν αρκετή παρόλο που κοντοστάθηκα στο σπιτάκι του Γιαννούλη Χαλεπά, πάντα με συγκινούσε η ιστορία αυτού του αξιόλογου γλύπτη. Δεν χρειάζεται να μιλήσουμε για την καλλιτεχνική παράδοση του χωριού που όπως οι περισσότεροι γνωρίζουμε υπήρξε γενέτειρα μεγάλων καλλιτεχνών της Ελλάδας. Ενα σοκάκι που οδηγεί στο εκκλησάκι του Σταυρού μας τραβάει την προσοχή. Ενα παλιό σπίτι που έχει αναπαλαιωθεί και πρόκειται να στεγάσει το Μουσείο Ιωάννη Βούλγαρη ενός επίσης γνωστού Τήνιου γλύπτη. «Αναζητούμε έργα του Βούλγαρη, ελπίζουμε ότι μέσα στον χειμώνα θα μπορέσει να λειτουργήσει το μουσείο», μου λέει ο Εμμανουήλ Σώχος, αντιπρόεδρος του Πνευματικού Κέντρου Πανόρμου. «Εδώ περνούσε τις διακοπές του όταν ήταν μικρός ο παππούς;» ακούω τη φωνή της μικρής, όμως έχω ήδη απομακρυνθεί. Η άσπρη πεταλούδα κάνει βόλτες γύρω μας...
Una delle migliori spiagge del Salento (tanto che hanno avuto il coraggio chiamarla "Le Maldive del Salento") e una bella spiaggia di Tinos.
Entrambe le foto sono state scattate ad Agosto (Salento fine agosto, Tinos inizio agosto, allo stesso orario, intorno mezzogiorno). Avrei voluto fare una foto che mostrasse la sabbia delle "Maldive", ma... pur sparando e uccidendo decine di bagnati, ne giungevano altri ad occupare lo spazio appena creato!)
Come direbbe Ceccherini: "La Grecia è unica, e ora c'ho le prove!".
Sarò un asociale, un grecofilo... ma quando sono in spiaggia non voglio dover lottare per difendere il mio spazio e i miei metri cubi d'aria... tra cafoni chiassosi, vucumprà che con negozi ambulanti "del mare il guardo esclude", frittate di maccheroni... sono un asociale, un grecofilo compiaciuto.
